Fauna en flora van de Semois: wat zie je tijdens een kajaktocht?

De Semois is een ingesneden bosrivier die over bijna 200 kilometer door het Nationaal Park van het Semoisdal kronkelt, van Chiny tot Bohan voor ze de Maas bereikt. Haar met beuken omzoomde meanders, haar steile hellingen en haar oeverbos van elzen maken er een echte corridor van biodiversiteit van. De Semois met de kajak afdalen, dat is dit decor doorkruisen vlak boven het water, op het tempo van de stroming en in de stilte van de peddel — de beste plek om het leven van de rivier te observeren.

Laten we meteen eerlijk zijn: een afdaling is geen safari. De meeste dieren van het dal zijn discreet, nachtelijk of schuw. Je observeert vooral silhouetten en sporen — een reiger die opvliegt, een blauwe flits van een ijsvogel, een door een bever aangevreten stam. Precies dat maakt elke ontmoeting kostbaar. Hier lees je, soort per soort en seizoen per seizoen, wat je werkelijk kans hebt om tegen te komen.

De rivieroogels, de echte sterren

Zij zijn de meest zichtbare bewoners vanuit een kajak. Vier of vijf soorten begeleiden bijna elke afdaling, en het Nationaal Park van het Semoisdal wijdt hun zelfs een educatief parcours in Chiny.

Onder het oppervlak: de vissen

De Semois is een gerenommeerde forelrivier, waarvan de frisse en zuurstofrijke wateren stroomopwaarts een mooi gezelschap van vissen herbergen. Maar opgelet: « de Semois herbergt » betekent niet « je zult zien ». De meeste vissen blijven onzichtbaar vanuit de kajak — enkel de scholen aan de oppervlakte laten zich echt zien in het heldere water van de ondiepten.

De emblematische vis

De beekforel (Salmo trutta fario) heerst over de Semois, waarvan de frisheid een door de hengelsport omkaderde forelrivier maakt, met name in de blauwe zone van Vresse-sur-Semois. Schuw als ze is, verraadt ze zich vooral door enkele happen aan de oppervlakte in de schemering.

De echt zichtbare vissen

In het heldere water van de ondiepten zijn de dichte scholen elritsen (Phoxinus phoxinus) een van de zeldzame vissen die je echt vanuit de kajak observeert. Op de zonnige vlakke stukken stroomafwaarts schieten de zilverkleurige kopvoorns (Squalius cephalus) uiteen bij het passeren van het vaartuig. Verscholen onder de stenen blijft de rivierdonderpad (Cottus gobio) onopgemerkt maar speelt hij een waardevolle rol: zijn aanwezigheid, net als die van de elrits, getuigt van fris water van goede kwaliteit.

De discrete zoogdieren

De bever, ster door zijn sporen

De Europese bever (Castor fiber) is op natuurlijke wijze teruggekeerd in Wallonië en is vandaag goed gevestigd op de Semois, in het bijzonder op de beboste trajecten tussen Alle, Membre en Bohan. Strikt beschermd, is het een nachtdier: vanuit de kajak vermoed je hem aan zijn sporen veeleer dan aan het dier zelf.

De otter: aanwezigheid gesuggereerd, waarneming nagenoeg onmogelijk

De aanwezigheid van de Europese otter (Lutra lutra) wordt sinds 2022 gesuggereerd door de analyse van omgevings-DNA in bepaalde Waalse stroomgebieden, maar ze is niet bevestigd door cameravallen en haar precieze locatie blijft onbekend. Dit uiterst discrete en nachtelijke roofdier is vrijwel nooit zichtbaar. Het DEMNA is formeel: de meeste gemelde 'otters' zijn in werkelijkheid verkeerd geïdentificeerde bevers, beverratten of muskusratten. Onthoud: de bever knaagt aan hout en bouwt; de otter, een viseter, knaagt nergens aan en bouwt niets.

De vleermuizen in de schemering

Tijdens een afdaling in de late namiddag, bij het invallen van de avond, jaagt de watervleermuis (Myotis daubentonii) — de vleermuis die het sterkst met de Waalse rivieren verbonden is — vlak boven het water met een kenmerkende scheervlucht, waarbij ze insecten aan het oppervlak van de rustige stukken vangt.

De libellen van de zomer

Van mei tot september behoren de beekjuffers tot de meest spectaculaire en betrouwbaarst waarneembare insecten. De weidebeekjuffer (Calopteryx splendens), met haar metaalblauw lichaam en de donkere vlek op de vleugel, fladdert boven de zonnige stukken. Veeleisender, de bosbeekjuffer (Calopteryx virgo), met haar bijna volledig blauwzwarte vleugels, houdt van frisse en schaduwrijke oevers — haar aanwezigheid is een goede indicator van goed zuurstofrijk water. Op de beboste zijbeken kun je uitkijken naar de grote gewone bronlibel (Cordulegaster boltonii), zwart met gele strepen. De libel is, kortom, een uitstekende thermometer van de gezondheid van de rivier.

Het bos en de flora gezien vanaf het water

Vanuit de kajak dwaalt de blik vanzelf van de oevers naar de hellingen. Het dal ontvouwt een kenmerkende vegetatiegelaagdheid. Vlak boven het water steekt het oeverbos van zwarte elzen (Alnus glutinosa) en essen zijn wortels in de stroming en stabiliseert het de oevers. Op de hellingen kleden de eiken-haagbeukenbossen en vooral de beukenbossen (Fagus sylvatica) de hellingen: zacht groen in de lente, tooien ze het dal met koper en goud in oktober. In de plooien van de frisse holten en de steenpuinhellingen schuilt een van de zeldzaamste leefgebieden van het dal, het ravijnbos met esdoorn (gewone esdoorn, es, iep, linde), bedekt met varens zoals de wintergroene tongvaren.

In de lente, voordat het bladerdak zich sluit, kan de frisse ondergroei zich bedekken met daslook en kunnen de zonnige taluds oplaaien in het geel van de brem. Tussen de dorpen openen de valleibodems zich op hooilanden en natte ruigten met hoge bloeiende grassen — leefgebieden die als Natura 2000 erkend zijn. Stroomafwaarts ontvouwt de alluviale vlakte van Bohan-Membre, als natuurreservaat beheerd door Ardenne & Gaume, een vochtig mozaïek van rietvelden, zeggevelden en moerasbossen.

Wanneer observeren? De kalender van het dal

De Semois, een water van goede kwaliteit… maar kwetsbaar

Het heeft geen zin om met een becijferde rangschikking te zwaaien: het beste bewijs van de gezondheid van de Semois zijn haar bio-indicatorsoorten, die veel fris en zuurstofrijk water vereisen — de waterspreeuw, de rivierdonderpad, de elrits en de bosbeekjuffer. Hun aanwezigheid zegt meer dan een tabel. De rivier blijft niettemin kwetsbaar: incidentele vervuiling, steeds uitgesprokener laagwaterstanden en de zomerse opwarming van het water bedreigen de forel al vanaf 22 à 24 °C. Haar opvolging wordt gezamenlijk verzorgd door het Nationaal Park van het Semoisdal en het Riviercontract Semois-Chiers. Elke kajakker heeft daarin een rol te spelen.

De natuur observeren, met een peddel in de hand

De fauna en flora van de Semois geven zich enkel prijs aan wie de tijd neemt om te kijken. Een kajaktocht op een van de trajecten van Chiny, Herbeumont, Bouillon, Vresse of Bohan is de mooiste manier om dit decor binnen te treden zonder het te verstoren. En als je tot Bohan afdaalt, kijk dan omhoog naar het eiland van Bohan en zijn rode Ardense schapen, nog een mooi natuurverhaal van het dal.

Mijn afdaling van de Semois reserveren

Bronnen: Nationaal Park van het Semoisdal (educatief parcours « rivieroogels », natuurlijk erfgoed); Ardenne & Gaume (reservaat van Bohan-Membre); Biodiversiteit in Wallonië / DEMNA-SPW (fiches bever, otter, vleermuizen); Riviercontract Semois-Chiers; Natagora / Aves en Rode Lijst 2021 van de Libellen van Wallonië; Cultureel erfgoed van de Federatie Wallonië-Brussel (tabak van de Semois). Bepaalde soorten die als « te volgen » worden gemeld, vragen lokale bevestiging (observations.be, atlas DEMNA); ze worden als zodanig voorgesteld, zonder belofte van waarneming.